“Kazı nasıl yapılır?” sorusu arkeolojiye ilgi duyan herkesin ilk sorduğu sorulardan biridir. Filmlerde arkeologlar kimi zaman bir harita, bir ipucu ve birkaç darbeyle “hazinenin” yerini bulur; toprak kazılır, parlak bir obje çıkar ve hikâye biter. Gerçek arkeolojik kazı ise bunun tam tersidir: yavaş, kontrollü, kayıt odaklı ve geri dönüşsüz bir bilimsel süreç. Bir tabakayı kaldırdığınız an, onu bir daha aynı şekilde geri getiremezsiniz. Bu yüzden arkeolojik kazı, “bulmak”tan çok veri üretmek ve veriyi korumak demektir.
Bu Arkeoloji 101 yazısında “arkeolojik kazı nasıl yapılır” sorusunu en temelinden en ayrıntılı uygulamasına kadar ele alacağız. Kazı öncesi hazırlıktan izin süreçlerine, ekip kurulumundan kareleme sistemine, stratigrafiden bağlam (context) kaydına, numune almadan buluntu paketlemeye, konservasyondan sezon sonu raporlamaya kadar kazıyı adım adım anlatacağım.
1) Arkeolojik kazı nedir ve neden “bilimsel” yapılır?
Arkeolojik kazı, geçmiş toplumlara ait maddi kalıntıların kontrollü biçimde ortaya çıkarılması, belgelenmesi, analiz edilmesi ve korunması sürecidir. Kazının bilimsel olmasının nedeni şudur:
- Arkeoloji için en değerli şey buluntu değil bağlamdır.
- Bir buluntunun hangi tabakada, hangi ilişkiler içinde bulunduğu, onun tarihini ve anlamını belirler.
- Kazı sırasında bağlam bozulursa, buluntu “güzel bir eşya”ya dönüşür; bilimsel bilgisi büyük ölçüde kaybolur.
Bu yüzden “arkeolojik kazı nasıl yapılır” sorusunun en kısa bilimsel cevabı şudur:
Kazı; tabakaları bozmadan, her adımı kayıt altına alarak ve buluntuyu bağlamıyla birlikte okuyarak yapılır.
2) Kazıdan önce: Araştırma, planlama ve hedef belirleme
Kazı, sahaya gitmeden çok önce başlar. İyi bir kazı sezonu, iyi bir planlamanın sonucudur.
2.1 Literatür ve arşiv taraması
Kazı yapılacak alanla ilgili:
- Önceki kazı raporları ve yayınlar
- Haritalar, eski fotoğraflar, seyyah notları
- Envanter kayıtları, müze raporları
- Bölgesel jeoloji ve coğrafya verileri
incelenir.
Amaç: “Ne biliyoruz?” ve “Hangi soruları soracağız?”ı netleştirmektir.
2.2 Araştırma sorusu ve kazı stratejisi
Kazı bir “rastgele toprak kaldırma” işi değildir; bir hipotezle yürütülür. Örnek sorular:
- Yerleşim hangi tarihler arasında kullanıldı?
- Şehir planı nasıl gelişti?
- Üretim alanları (atölye, fırın) var mı?
- Savunma sistemi nasıl?
- Beslenme ve ekonomi neye dayanıyor?
Bu sorular, kazının nerede başlayacağını ve hangi yöntemlerin öncelikli olacağını belirler.
2.3 Yüzey araştırması (survey)
Kazıdan önce alanda sistematik yürüyüşlerle:
- Seramik yoğunlukları
- Mimari taşlar, duvar izleri
- Mezar alanları, höyük yükseltileri
- Su kaynakları, yol bağlantıları
tespit edilir.
Toplanan yüzey buluntuları, kazı alanını seçmede “ilk haritayı” verir.
2.4 Jeofizik ve uzaktan algılama
Kazı yapılacak alanı kazmadan “görmeye” yarayan yöntemler:
- GPR (Yer radarı): Duvar, boşluk, zemin değişimleri
- Manyetometre: Fırın, yanık alanlar, metal yoğunlukları
- Elektrik direnç: Nem farkına göre yapı izleri
- Drone fotogrametri: Yüzey topografyası, 3D model
Bu adım, kazı kaynaklarını boşa harcamadan doğru noktaya odaklanmanı sağlar.
3) İzinler, mevzuat ve etik: Kazı “önce kâğıtta” başlar
Türkiye’de (ve çoğu ülkede) arkeolojik kazı, yetkili kurumların iznine tabidir. Kazı:
- Bilimsel sorumluluk,
- Kültürel miras koruma,
- Güvenlik ve envanter yönetimi
açısından resmî bir çerçevede yürütülür.
Burada temel ilke şudur:
Kaçak kazı arkeoloji değildir; veri tahribatıdır.
Arkeolojik kazı nasıl yapılır sorusunun etik boyutu:
- Buluntunun bağlamını bozma
- Eseri kaçırma/kaçakçılık
- Mezarlara saygısız müdahale
- Bilimsel yayın ve şeffaflık sorumluluğu
gibi konuları kapsar.
4) Ekip, lojistik ve saha düzeni: Kazının görünmeyen omurgası
Kazı sadece arkeologla yürütülmez. İyi bir kazıda:
- Kazı başkanı ve alan sorumluları
- Arkeologlar, öğrenciler
- Topograf/ölçüm uzmanı
- Restoratör/konservatör
- Antropolog, zooarkeolog, paleo-botanikçi
- Fotoğrafçı, çizimci
- İşçiler ve saha destek ekibi
birlikte çalışır.
4.1 Kazı evi ve depo düzeni
- Buluntu depolama alanı
- Yıkama/temizlik alanı
- Etiketleme ve envanter masası
- Çizim ve fotoğraf köşesi
- Numune dolabı (kontaminasyona karşı)
kurulmalıdır.
4.2 Güvenlik ve sağlık
Kazıda temel güvenlik:
- Baret (özellikle dik kesitlerde)
- Eldiven, çelik burunlu ayakkabı
- Güneş koruması, su, ilk yardım çantası
- Yılan/akrep gibi risklere karşı bilinç
- Kesit çökmesini önlemek için şev verme
Kazı alanı hem bilimsel hem de fiziksel olarak riskli olabilir. Planlama şart.
5) Kazı alanının hazırlanması: Grid (kareleme) ve datum
“Arkeolojik kazı nasıl yapılır?” sorusunda en kritik teknik adımlardan biri alanı ölçülebilir bir sisteme oturtmaktır.
5.1 Datum noktası ve koordinat sistemi
- Kazının sabit bir referans noktası (datum) belirlenir.
- Tüm ölçümler bu noktaya göre alınır.
- Total station / GNSS ile koordinat ağı kurulur.
5.2 Kareleme (grid) sistemi
Kazı alanı genellikle:
- 5×5 m veya 10×10 m karelere bölünür.
- Kareler harf-rakamla kodlanır (A1, A2, B1…).
- Buluntuların konumu kare + bağlam bilgisiyle kayıt edilir.
Bu sistem olmadan çıkan buluntu “nereden çıktı?” sorusuna net cevap vermez.
5.3 Kazı birimi seçimi: Sondaj mı, geniş alan mı?
- Sondaj (test trench): Stratigrafiyi hızlı okumak, kronoloji görmek
- Geniş alan kazısı (open area): Yapı planını ve mekân ilişkilerini anlamak
Çoğu proje ikisini dengeler: önce sondajla okur, sonra geniş alana yayılır.
6) Stratigrafi: Kazının kalbi (tabaka tabaka ilerlemek)
Arkeolojik kazının bilimsel gücü stratigrafiden gelir. En temel kural:
- Üst tabaka genelde daha yeni, alt tabaka daha eskidir.
Ama bu her zaman “düz çizgi” değildir; çukurlar, temel kazıları, yangınlar, erozyon, hayvan yuvaları tabakaları bozabilir.
6.1 Bağlam (context) yaklaşımı
Modern kazılarda her stratigrafik birim bir “bağlam” olarak ele alınır:
- Bir dolgu
- Bir zemin
- Bir yıkım katmanı
- Bir çukur
- Bir duvar
- Bir ocak
Her birinin ayrı numarası, ayrı kaydı vardır.
Bu yaklaşım, “arkeolojik kazı nasıl yapılır” sorusunun en doğru cevabını verir:
Kazı, bağlam bağlam ilerler; her bağlam ayrı belgelenir.
6.2 Kesme ilişkileri: Çukur, temel, kuyu
Bir çukur bir tabakayı kesiyorsa, çukur daha yenidir.
Bu ilişkiyi doğru okumak, kronolojiyi kurmanın anahtarıdır.
6.3 Harris matrisi (tabaka ilişkilerini çizmek)
Bağlamlar arasındaki “önce/sonra” ilişkileri Harris matrisiyle şemalaştırılır. Böylece kazı sonunda “yerleşimin olaylar dizisi” çıkarılır.
7) Kazı teknikleri: Toprağı nasıl kaldırırsın?
7.1 Üst toprak ve modern dolgu
Modern dolgu (tarım toprağı vb.) bazen:
- Kürek
- Kazma
- Çapa
ile kontrollü kaldırılabilir. Burada bile dikkat: modern dolgunun altındaki ilk arkeolojik seviyeye yaklaşınca daha hassas aletlere geçilir.
7.2 İnce kazı: Mala, spatül, fırça
Arkeolojik tabakalarda temel araçlar:
- Mala: Tabakayı ince ince almak, yüzeyi düzlemek
- Spatül: Hassas alanlarda kontrollü temizlik
- Fırça: Buluntu çevresini zarar vermeden açmak
Genel kural:
Ne kadar aşağı iniyorsan, o kadar yavaş ve küçük aletlerle ilerlersin.
7.3 Elek (screening) ve flotasyon
Kazı toprağı elekten geçirilerek:
- küçük kemik parçaları
- cam fragmanlar
- minik metal buluntular
yakalanır.
Bitki kalıntıları için flotasyon (suda yüzdürme) yapılır. Bu, beslenme ve tarım tarihi için inanılmaz değerli veri sağlar.
7.4 Mimari açma
Duvarlar ve zeminler ortaya çıktığında hedef:
- Yapıyı “temizleyip göstermek” değil
- Yapının evrelerini ve kullanım izlerini anlamaktır.
Duvarın:
- örgü tekniği
- harç yapısı
- temel derinliği
- ilişki kurduğu zeminler
kayıt altına alınır.
8) Belgeleme: Kazının “asıl ürünü” kayıt dosyasıdır
Arkeolojide kazı bittiğinde elinde iki şey olmalı:
- Buluntular
- Kayıtlar (veri)
Kayıt yoksa buluntu bilimsel anlamını kaybeder.
8.1 Fotoğraf
Belgeleme fotoğrafında:
- ölçek (scale)
- kuzey oku
- bağlam etiketi
- mümkünse eşit ışık
olmalıdır.
Farklı fotoğraf türleri:
- Genel plan fotoğrafı
- Bağlam fotoğrafı
- Detay fotoğrafı (buluntu, iz, kesit)
- Süreç fotoğrafı (evre evre)
8.2 Çizim: Plan ve kesit
- Plan çizimi: üstten görünüş (duvar, zemin, çukur sınırı)
- Kesit çizimi: tabakaların dikey görünüşü
Kesitte tabaka renkleri, kalınlıklar, sınırlar, kesme ilişkileri net gösterilir.
8.3 Ölçüm: Total station / GPS
Ölçümle:
- buluntu noktaları
- duvar köşeleri
- zemin kotları
- kesit hatları
koordinatlandırılır.
Bu veriler GIS ve 3D modelleme için temel oluşturur.
8.4 Bağlam fişi (context sheet)
Her bağlam için standart bilgiler:
- bağlam numarası
- tanım (dolgu mu, zemin mi?)
- renk/doku (Munsell vb.)
- içerik (seramik, kömür, kemik)
- ilişkiler (üstünde/altında ne var?)
- yorum (hangi olayın izi olabilir?)
- fotoğraf/çizim referansları
Bu fişler kazının bilimsel hafızasıdır.
9) Buluntu yönetimi: Çıktıktan sonra iş bitmez
Kazıdan çıkan her şey “buluntu” değildir; ama her buluntu iyi yönetilmezse bozulur, kaybolur, karışır.
9.1 Buluntuyu yerinde değerlendirme
Bir buluntu görüldüğünde:
- çevresi açılır
- konumu kaydedilir
- fotoğraflanır
- gerekiyorsa koordinatı alınır
- sonra çıkarılır
Hassas buluntularda acele edilmez.
9.2 Etiketleme ve torbalama
Standart bir etiket:
- Alan adı / sezon
- Kare (grid)
- Bağlam numarası
- Buluntu no
- Tarih
- Toplayan kişi (opsiyonel)
Torba içine iç etiket koymak kritik: dış etiket silinebilir.
9.3 İlk temizlik ve ön tasnif
- Seramik: yıkama/kurutma, sınıflandırma
- Kemik: hassas temizlik, tür ayrımı (uzmanla)
- Metal: çoğu zaman yıkanmaz (korozyon riski), konservatöre gider
- Cam: dikkatli temizlik, kırılganlık kontrolü
“Arkeolojik kazı nasıl yapılır” sorusunun önemli bir parçası şudur:
Kazı alanı + depo/lab birlikte düşünülür.
10) Numune alma: Bilimsel analiz için doğru örnek
Arkeoloji artık sadece “eser” değil, “analiz” üretir. Bu yüzden numune alma çok değerlidir.
10.1 Karbon-14 (C14) numuneleri
C14 için:
- kömür
- yanmış tohum
- kemik kollajeni
gibi organik örnekler gerekir.
Kurallar:
- kontaminasyonu önle (çıplak elle dokunmamaya çalış, temiz poşet)
- bağlamı net kaydet
- mümkünse aynı bağlamdan birden fazla örnek al
10.2 Toprak numunesi
- Mikromorfoloji (ince kesit)
- Fitolit/polen
- Kimyasal içerik (fosfat vb.)
analizleri için alınır.
10.3 Zooarkeoloji ve antropoloji örnekleri
Kemikler:
- etik kurallara uygun
- mümkünse uzman gözetiminde
toplanmalı ve saklanmalıdır.
11) Konservasyon: Buluntuyu yaşatmak
Kazıdan çıkarılan buluntu, toprağın dengeli ortamından çıkar. Özellikle:
- metal
- organik kalıntı
- boyalı yüzey
hızla bozulabilir.
Konservasyonun temel ilkeleri:
- Önleyici koruma (gölge, nem kontrolü, uygun kutu)
- Minimal müdahale
- Geri döndürülebilir malzeme kullanımı (reversibility)
- Her müdahalenin kaydı
Birçok kazıda konservatörün sahada bulunması büyük fark yaratır.
12) Kazı sezonu bitince: Post-kazı (post-excavation) aşaması
Kazı sahada bitse de bilimsel işin büyük kısmı çoğu zaman sonra başlar.
12.1 Envanter ve veri temizliği
- Buluntu sayımı
- Kodlama hatalarının düzeltilmesi
- Fotoğraf arşivi düzeni
- Çizimlerin taranması / dijitalleştirilmesi
- Ölçüm verilerinin GIS’e aktarımı
12.2 Analizler ve uzman raporları
- Seramik tipolojisi ve kronoloji
- Zooarkeoloji raporu
- Paleo-botanik raporu
- C14 sonuçları ve kalibrasyon
- Mimari evreleme
- Harris matrisi final hâli
12.3 Sezon raporu ve yayın
Bilimsel kazı, sonuçlarını:
- raporlar
- makaleler
- kitaplar
- sunumlar
şeklinde paylaşmak zorundadır. Bu, arkeolojinin şeffaflık ve sorumluluk tarafıdır.
13) Kazıda sık yapılan hatalar (ve nasıl önlenir)
“Kazı nasıl yapılır?” sorusunun pratiğinde en yaygın hatalar:
- Acele etmek: Tabaka sınırlarını kaçırırsın.
- Kayıt eksikliği: Sonradan telafi edemezsin.
- Etiketsiz buluntu: Bir torba “yetim” kaldı mı veri biter.
- Yanlış temizlik: Metal buluntuyu yıkamak gibi geri dönüşsüz zararlar.
- Kesit bırakmamak: Stratigrafiyi okuyamazsın.
- Numune kontaminasyonu: C14 gibi analizleri bozarsın.
- Yapıyı “güzelleştirme” motivasyonu: Bilimsel evrelemeyi kaybedebilirsin.
Çözüm: Yavaş, planlı, kayıt odaklı çalışmak.
14) Öğrenciler için mini rehber: İlk kazına giderken bilmen gerekenler
Eğer arkeoloji öğrencisiysen ve ilk kez sahaya çıkacaksan:
- Mala kullanımını öğren (yüzey düzleme, tabaka okuma)
- Her gün not tut (ne yaptın, ne gördün?)
- Etiketleme disiplinini alışkanlık yap
- Fotoğrafta ölçek ve kuzey okunu unutma
- Buluntuya değil bağlama odaklan
- Saha güvenliğini ciddiye al (şapka, su, güneş)
Ve en önemlisi: “Arkeolojik kazı nasıl yapılır” sorusunun cevabını sahada göreceksin; ama doğru alışkanlıklarla.
15) Sonuç: Arkeolojik kazı nasıl yapılır?
Bu rehberde “arkeolojik kazı nasıl yapılır” sorusunu, kazı öncesinden post-kazı sürecine kadar ayrıntılı biçimde ele aldık. Özetle:
- Kazı, önce hedef ve planla başlar.
- Alan ölçülür, karelenir, datum kurulur.
- Stratigrafi ve bağlam mantığıyla tabaka tabaka ilerlenir.
- Belgeleme (fotoğraf, çizim, ölçüm, fiş) kazının omurgasıdır.
- Buluntu yönetimi, numune alma ve konservasyon bilimsel değeri korur.
- Kazıdan sonra analiz, rapor ve yayın aşamaları gelir.
Arkeoloji 101’in bu bölümünden akılda kalacak tek cümle gerekiyorsa:
Kazı; buluntu çıkarmak değil, geçmişi bozmadan kayıt altına almak ve anlamaktır.
